De Swollenaer

Vrijdag, 10 juli 2020

Dagelijks online en voorlopig in de oneven weken op je deurmat! Wel wekelijks als E paper in je mail? Meld je dan GRATIS aan!

De barones en de dominee: Spoor van een verboden liefde voert naar Zwitserland

De barones en de dominee: Spoor van een verboden liefde voert naar Zwitserland
Redactie: Christiaan Schutte
(door Christiaan Schutte)

ZWOLLE – Schrijver en historicus Wim Coster stuitte tijdens onderzoek voor een ander boek op historische informatie waar ook de moderne media van zouden smullen. Halverwege de negentiende eeuw, toen een weduwe geworden barones uit Zwolle troost vond bij een getrouwde dominee, vader van vier kinderen, was de impact echter nog vele malen groter. De massamedia hadden net het levenslicht gezien. Journalisten kropen uit de schaduw om, gewapend met de zedelijke moraal van de negentiende eeuw, los te gaan.

Zo werd een Zwols schandaal van een verboden liefde met een in het geheim geboren buitenechtelijk kind een nationale aangelegenheid. Eentje waar zelfs schrijver Multatuli zich destijds mee bemoeide. Coster besloot er een boek over te schrijven. Nog niet vermoedend dat hij als een soort Derk Bolt van het tv-programma Spoorloos nazaten van de barones en de dominee zou ontmoeten. Inmiddels is er zelfs een theaterproductie op handen, waarvan in oktober de uitvoering zal plaatsvinden. Je kunt je afvragen waarom dit onderwerp zo lang onaangeroerd is gebleven. Coster: “Er is wel degelijk over geschreven, maar niet zo uitgebreid en in boekvorm. Dat komt omdat bepaalde archieven lange tijd niet toegankelijk waren. Maar nu zijn in het Historisch Centrum Overijssel bijvoorbeeld de archieven van de familie Van Dedem openbaar.” Coster putte zowel uit verslagen van de rechtbank als die van kerkelijke en andere privébronnen, waaronder ook erotisch geladen liefdesbrieven van het stel. “Ik loop hier rond in mijn eigen decor”, zegt Coster tijdens een interview nabij Museum De Fundatie, de vroegere rechtbank. Daarachter het voormalige huis van de barones. Jeannette Pruimers, geboren barones Van Dedem, begint na de dood van haar man een liefdesaffaire met dominee Johannes Gerrit van Rijn. Uit hun passionele relatie wordt het buitenechtelijke kind Henri van Dedem geboren. De geboorte vindt plaats in het geheim, niet in Nederland maar in Zuid-Frankrijk. Het kind wordt vrijwillig afgestaan met een geldbedrag voor de familie die de jongen opneemt. Eenmaal terug in Nederland blijkt dat men lucht heeft gekregen van de zaak en moet het stel zich verantwoorden. Het komt tot een veroordeling van negen maanden voor de dominee. Het feit dat het kind in de steek is gelaten, speelt een voorname rol. Maar niet minder belangrijk is het ‘onzedelijke gedrag’ dat Van Rijn wordt verweten. De schrijver Multatuli neemt op een bijzondere manier stelling door het belang van het kind voorop te stellen. Een buitenechtelijk kind heeft volgens hem dezelfde rechten als een ‘normaal kind’ en het mag nooit zo zijn dat een ‘onecht’ kind wordt weggehouden bij zijn biologische ouders. Coster: “Multatuli verkeerde in de veronderstelling dat de barones en de dominee het kind gedwongen hadden afgestaan. Dat bleek dus niet geval. Aan zijn algemene opvatting op dit punt, voor die tijd modern, veranderde dat echter niets.” De dominee blijft overigens steun ontvangen van een flink aantal van zijn kerkgangers. Die vermoeden dat hij het slachtoffer is van onheuse aantijgingen, ingegeven door theologische ruzies. Zij steunen de predikant door diens psalmgezang vanuit de gevangenistuin te beantwoorden met eveneens gezang. Uiteindelijk vluchten de barones en de dominee naar Engeland, iedereen in verbijstering achterlatend.

Objectief

Coster heeft geprobeerd om het verhaal, dat hij een grote tragedie noemt, zo objectief mogelijk op te schrijven. Zo put hij wel uit de erotisch liefdesbrieven, maar doet hij dat om het verhaal te verduidelijken en niet uit een hang naar sensatie. “Ik had dat veel uitvoeriger kunnen doen, maar vond dat niet nodig. Het verhaal is van zichzelf al bijzonder genoeg, ik wil de geschiedenis recht doen. Al doe ik dat uiteraard wel zo beeldend mogelijk.” Waar Coster schrijft over de gierigheid, dan wel zuinigheid van de barones, baseert hij zich op historische bronnen. De dominee doemt op uit de analen van de geschiedenis als een wat megalomane man, iemand die zich ziet als afgezant van God en het zicht op de realiteit is kwijtgeraakt. “Hij gaat in zijn eigen verhaal geloven”, aldus Coster, die in het boek uitvoerig ingaat op wat deze affaire voor de families van de beide geliefden heeft betekend. Daarmee is het ook een verhaal geworden van verliezers, mensen die een geliefde kwijtraken. Nu, zoveel jaren later, is het werk van Coster misschien wel een beetje een helende factor. Eugène van Dedem, de kleinzoon van ‘bastaardkind’ Henri, weet nu bijvoorbeeld wat er met zijn grootvader aan de hand was. Aan Eugène, 92 jaar en woonachtig in Zwitserland, was het bekend dat er aan het leven van zijn grootvader een bijzonder verhaal kleefde, hij wist er het fijne echter niet van, aldus Coster. Maar hij had wel veel informatie over het verdere leven van zijn grootvader. “We hadden elkaar dus iets te vertellen.” Biedt dit onderwerp geen stof voor een roman? “Natuurlijk,” zegt Coster, maar hij sluit zich graag aan bij de recensie van Elsbeth Etty die in de NRC schreef: “Zo’n micro-onderzoek, daar kan geen roman tegenop.” Het boek ‘De Barones en de dominee – Een verboden liefde in de negentiende eeuw’, uitgegeven door Balans in Amsterdam, ligt in de boekhandel. Prijs: 19,95 euro.